Yapım Eki Çekim Eki


MASTER THESİS

Supervisor : Assoc. Prof. Mehmed Özkan

Prepared By : M. Oğuzhan Külekçi

2

1.YAPIM EKLERİ :......................................................................................................3

2. ÇEKİM EKLERİ.......................................................................................................4

2.1 ) Sayı ve Çokluk Ekleri (-ler,-lar ).............................................................................4

2.2 ) Cinslik Ekleri :...........................................................................................................4

2.3 ) Belirtme ( belirli, belirsiz ) Ekleri :..........................................................................4

2.4 ) Hal ve Hal Ekleri:......................................................................................................5

2.4.1.Nominatif (yalın) Hali :.........................................................................................................6

2.4.2. Genitif (ilgi) Hali : {ın,- in, -un, ün ,–nın, -nin, -nun, -nün}..............................................6

2.4.3. Akkuzatif (yapma) Hali : { -i, -ı, -u, -ü , –nı,-ni -nu,-nü}....................................................6

2.4.4. Datif (yaklaşma) Hali : {–a ve –e}........................................................................................7

2.4.5. Lokatif (bulunma) Hali : {–de, -da, -te, -ta}........................................................................7

2.4.6. Ablatif (uzaklaşma)Hali : {–dan, -den, -tan, -ten }..............................................................7

2.4.7. İnstrumental (vasıta) Hali: { -le, -la, -maksızın, -meksizin }.................................................8

2.4.8. Ekvatif (eşitlik) Hali : { –ca, -ce, -ça, -çe, -casına, -cesine ,-çasına,-çesine, –cak, -cek, -çak, -çek –layın, -leyin }.................................................................................................................8

2.4.9. Direktif (yön) Hali : { –ra,-re ve –arı, -eri }.........................................................................9

2.5 ) İyelik Ekleri : { -m, -n, -ı,-i, -u, -ü, -sı, -si, -su, -sü ,-mız, -miz, -muz, -müz,: -nız, -niz, -nuz, -nüz, -ları, -leri-, -ki}.......................................................................................10

2.6 ) Soru Ekleri: {-mı, -mi, -mu, -mü}..........................................................................11

3

1.YAPIM EKLERİ :

Kök halindeki kelimelere eklenerek ‘gövde’ meydana getirirler. Yapım eki ile türetilen yeni kelime kökten ayrı olarak yeni bir mana ifade eder. Türkçede dört çeşit yapım eki vardır. Bunlar isimden isim,isimden fiil, fiilden isim ve fiilden fiil oluştururlar.

Türkçede cümle içinde kullanılan dokuz çeşit kelime bulunur :

a) İsim kökü

b) İsimden yapılmış isim gövdesi

c) Fiilden yapılmış isim gövdesi

d) İsim kökünün çekimli şekli

e) İsimden yapılmış isim gövdesinin çekimli şekli

f) Fiilden yapılmış isim gövdesinin çekimli şekli

g) Fiil kökünün çekimli şekli

h) İsimden yapılmış fiil gövdesinin çekimli şekli

i) Fiilden yapılmış fiil gövdesinin çekimli şekli

**.. Fiil kökleri tek başlarına cümlede yer almadıkları için dahil edilmemiştir.

Türkçede genel olarak kelime yapısı ;

KÖK (veya gövde) + YAPIM EKİ + ÇEKİM EKİ şeklindedir.

Yapım ekleri kelimelerin morfolojik olarak incelenmesinde önem arzetmekle birlikte, cümle içerisinde kelimeler arasında bağlantı kurulmasında rolleri yoktur. Yani bir cümleyi meydana getiren kelime grupları içerisindeki anlam örgüsünün oluşmasında rolleri yoktur. Zira yapım eki almış bir kök (gövde) tek başına ayrı bir kavram ifade eder ve sözlüklerde türetildiği kökten ayrı olarak yer alır. Bu meyanda doğal dil işleme uygulamalarında birinci öncelikte ele alınmalarına gerek yoktur. O halde NLP kapsamında öncelikli olarak ele alınması gereken kelime çeşitleri, yukarıda belirtilen dokuz çeşit içerisinden

4

çekimli olanlarıdır. Bu çekimli kelimeler de gövdeye eklenen çekim ekleri vasıtasıyla oluşurlar.

2. ÇEKİM EKLERİ

Çekim yahut işletme ekleri kelime kök veya gövdesine işleklik (yön, zaman, kullanılış gibi…) veren eklerdir. Kelime grupları arasında birlikteliği oluşturup, cümleye mana veren bu ekler anlam örgüsünün oluşmasında temel bir rol üstlenirler. Kelime yapısında yapım eklerinden sonra gelen çekim ekleri isim ve fiil çekim ekleri olarak ayrı ayrı incelenirler. Ayrıca aynı cinsten iki çekim eki ,istisnalar hariç , arka arkaya gelmezler. Aşağıda gramer kurallarına göre çekim ekleri teker teker incelenecektir.

2.1 ) Sayı ve Çokluk Ekleri (-ler,-lar )

İsim kök ve gövdelerinde her zaman için bir adet (sayı) ifadesi mevcuttur. Türkçede isimlerin yalın halleri teklik, çoğul eki almış halleri ise çokluk belirtirler. Çokluk ekleri -ler ve –lar ‘dır

Diğer kelimelerle alaka kurmayan çoğul eki en basit ek olarakta nitelendirilebilir. Köke eklenen ilk ektir. Kendisinden önce başka bir çekim eki bulunmaz ve kendisinden sonra iyelik,hal veya soru eki gelebilir.

Fiil çekim eki ( ilerki bahiste incelenecektir ) olarakta kullanılan çoğul eki bazen –gil yapım eki gibi de kullanılabilir. (babamlar = babamgil gibi..)

2.2 ) Cinslik Ekleri :

Cisimlere gramatikal olarak erkeklik/dişilik ekleyen bu kategori Türkçe’de bulunmaktadır.

2.3 ) Belirtme ( belirli, belirsiz ) Ekleri :

Türkçede belirtme ekleri ayrı bir kategori halinde değil, fakat hal ekleri kapsamında ele alınır.

5

2.4 ) Hal ve Hal Ekleri:

Hal ismin kendi dışında kalan kelimelerle münasebetini ifade eden gramer kategorisidir. İsimlerin, etrafındaki kelimelerle olan münasebetleri çeşit çeşit olduğu için bir çok hal eki vardır. Haller genellikle ismin kendisine tabi olmayan unsurlarla ilişkisini gösterir. Türkçe’de tabi olan unsurlar, tabi oldukları unsurdan daima evvel gelirler ( tabi olan + kendisine tabi olunan). Onun için Türkçe’de haller daima isimlerin kendilerinden sonra gelen kelimelerle olan münasebetini gösterir. Hal eklerine asıl çekim ekleri de denilir ve doğal dil işleme de anlam çözümlenmesinde (semantic resolution) çok önemli bir yer tutar.

İsimlerin, etraflarındaki kelimelerle olan münasebetleri ikiye ayrılır.

Birincisi ; ismin kendisine tabi olan , kendisine bağlı unsurlarla kurduğu münasebettir ve iyelik ekleri (bir sonraki bahiste incelenecektir) ile sağlanır. Yani kelimenin kendisinden önce gelen kelimelerle olan alakası iyelik ekleri kapsamındadır.

İkinci tip münasebet ise ismin kendisine tabi olmayan, yani kendisinin tabi olduğu unsurlarla ; ki bu unsurlar isimden sonra gelir ; olan alakasıdır. İyelik ekleri isimlerin isimlerle olan münasebetini oluşturarak isim grupları meydana getirirken, hal ekleri ismi isimlere, edatlara ve özellikle de fiillere bağlarlar. İsimlere fiillerle birleşerek cümle yapısını meydana getirecek her türlü işlekliği hal ekleri verir.

Temel olarak kelimenin kendisinden sonraki unsurlarla ilişkisini hal ekleri sağlarken, kendisinden önceki unsurlarla olan münasebetini iyelik ekleri sağlar.

Türkçe’de hal ekleri ifade ettikleri münasebetlere göre aşağıda açıklanan şekillerde ele alınırlar.

6

2.4.1.Nominatif (yalın) Hali :

Bu hal ismin kendisi dışında hiçbir unsurla münasebet ifade etmeyen halidir. Yani isimlerin başka kelimelere bağlı olmayan normal teklik, çokluk ve iyelik şekilleri yalın hallerdir. Türkçede nominatif eki yoktur. Mesela ‘ev’ teklik yalın hali, ‘evler’ çokluk yalın hali , ‘evim’ ise iyelik yalın hali bildirir. Yalın hal daima eksizdir.

2.4.2. Genitif (ilgi) Hali : {ın,- in, -un, ün ,–nın, -nin, -nun, -nün}

Bu hal ismin başka bir isimle münasebeti olduğunu ifade eder. İlgi hali alan isim kendisinden sonra gelen bir isme tabidir. Genitif hali bazen eksiz, fakat çoğu zaman ekli ifade edilir. Bu ekler sessiz harfle biten kelimeler için ın,- in, -un, ün ; sesli harfle biten kelimeler içinse –nın, -nin, -nun, -nün şeklindedir. Yalnız istisnai olarak ‘su’ ve ‘ne’ kelimeleri ekin vokalle başlayan şekillerini (‘su-y-un’ , ‘ne-y-in’) kullanır.

İsimlerin teklik ve çokluk şekilleri için bazen eksiz genitif hali kullanılırken, iyelik şekillerinin hemen hepsinde genitif hali ekle sağlanır. ‘Bahçe (kapısı)’ , ‘ağaçlar ( altında )’ , ‘elim-in (üstü)’ bu durumları örneklemektedir. Yalnız üçüncü şahıs iyelik durumunda bazen eksiz genitif hali olabilir ( gözleri (önünde) , yaprakları (arasında) gibi ) .

Genitif eki üç şekilde kullanılır. Birincisi bir ismi diğer bir isme bağlar. Bu asıl fonksiyonun yanında ikinci olarak ismi bir fiile bağlamakta da kullanılır (‘Orhan-ın-dır , bundan sonra senin olsun’ gibi). Üçüncü olarak genitif eki zamirleri bazı edatlara bağlamakta kullanılır (senin için, onun gibi ).

2.4.3. Akkuzatif (yapma) Hali : { -i, -ı, -u, -ü , –nı,-ni -nu,-nü}

Bu hal ismin geçişli fiillerle bağlantısını kurar, yani ismi yapma bildiren fiilin tesiri altına sokar.Bazen eksiz, çoğu zaman ekli olan akkuzatif hali ismi fiile bağlar. Akkuzatif ekleri -i, -ı, -u, -ü dür, fakat bazı zamirler için –nı,-ni -nu,-nü

7

şekillerinde de olabilir. Eksiz hal için cam (kır), üzüm (ye) misal olarak verilebilirken, aynı zamanda ekli olarak cam-ı (kır), üzüm-ü (ye) de örnek verilebilir.

Genitif halde olduğu gibi akkuzatif halde de teklik ve çokluk isimlerde eksiz kullanım olabilirken, iyelik şeklindeki isimlerle hemen herzaman ek kullanılır.

Akuzatif ekinden sonra yalnız soru eki gelebilir.

2.4.4. Datif (yaklaşma) Hali : {–a ve –e}

Bu hal ismin kendisine yaklaşma ifade eden fiillere bağlanmak için girdiği haldir. Daima ekli halde bulunur ve ismi fiillere (yaklaşma bildiren fiillere) bağlar.Datif ekleri –a ve –e dir. Datif eki isme, bağlanan fiilin kullanılışına bağlı olarak temel anlamda yaklaşma ve istikamet olarak ifade edilen fakat yer, zaman, bildirme, hedef, gereklilik vs. gibi çok geniş bir yelpazeyi de içerebilen bir mana yükler. Temel olarak isimleri fiilere bağlayan bu ekler, bazen de isimleri edatlara bağlayabilirler: ‘ev-e doğru’ , ‘baba-m-a göre’ misallerinde olduğu gibi. Datif ekinden sonra ancak soru eki ve –dır, -dir bildirme eki gelebilir.

2.4.5. Lokatif (bulunma) Hali : {–de, -da, -te, -ta}

Bu hal ismin , kendisinde bulunma ifade eden fiillerle münasebetini sağlar. Daima eklidir ve lokatif ekleri –de, -da, -te, -ta dır. En geniş manasıyla fiilin cereyan ettiği yeri gösteren lokatif eki , datif ekinde olduğu gibi fiilin belirttiği anlam çerçevesinde çeşitli kullanışları da (gaye, sebep, tarz) ifade edebilir. Bu ekten sonra ancak soru eki , bildirme eki (-dır, -dir) ve –ki eki gelebilir.

2.4.6. Ablatif (uzaklaşma)Hali : {–dan, -den, -tan, -ten }

Bu hal ismin, kendisinden uzaklaşma ifade eden fiillerle ilişkisini sağlar. Herzaman için eklidir ve ablatif ekleri –dan, -den, -tan, -ten dir. Datif ve lokatif ekleri ile birlikte zaman ve mekan içerisinde işin yer ve istikametini bildirir; bunu bulunma, yaklaşma ve uzaklaşma ifade etmek suretiyle yapar. Yukardaki eklerde de anlatıldığı gibi uzaklaşma olarak en geniş manada ifade

8

edilen ablatif eki ismi bağladığı fiilin anlamına göre çeşitlilik kazanabilir. Hatta bazı durumlarda yaklaşma bile ifade edebilir (kolun-dan tuttu , çocuk-tan sor misallerinde olduğu gibi). Esas fonksiyon olarak ismi fiile bağlayan bu ek, bazı durumlarda ismi isme veya edata da bağlayabilir. Kendisinden sonra ancak soru ve bildirme eki alabilen ablatif ekleri ismin yalın, çokluk ve iyelik şekillerinde görülebilir.

2.4.7. İnstrumental (vasıta) Hali: { -le, -la, -maksızın, -meksizin }

Bu hal ismin fiile bir vasıta olduğunu ifade eder ve ismi fiile bağlar. Instrumental eki –n dir. Fakat zaman içerisinde işlekliği gittikçe kaybolan bu ekin yerini ile edadı almıştır. Hatta ile edadı –le,-la şeklinde kelimelere eklenerek bu vazifeyi üstlenebilir (babamla, arabayla, geçmişinle). Bunun yanında –maksızın, -meksizin ekleri de klişeleşmiş instrumental ekleri olarak kullanılmaktadır (Ardına bakmaksızın gitti.). Fiilin ne ile, nasıl, ne zaman yapıldığını ifade için kullanılır (güzün,yayan,ansızın, düşünmeksizin gibi ).Onun için bu hal cümlede ve kelime gruplarında genellikle zarf görevinde görülür. Zaman ve tarz ifade etmesi de bu vasıta fonksiyonuna dayanır. Özellikle ile edatının instrumental hali de ifade edebilmesi hasebiyle bu ekin tam bir tasnifinin yapılması zorlaşmaktadır.

2.4.8. Ekvatif (eşitlik) Hali : { –ca, -ce, -ça, -çe, -casına, -cesine ,-çasına,-çesine, –cak, -cek, -çak, -çek –layın, -leyin }

Bu hal ismin eşitlik, benzerlik, gibilik durumlarını ifade etmek için kullanılır. Ekli olarak oluşan bu hal ismi bir fiile bağlar. Eşitlik halindeki isimler genellikle zarf olarak kullanılırlar.

Eşitlik ekleri de instrumental ve yön ekleri gibi işlekliklerini kaybetmek ve çekim eki halinden çıkmak temayülündedirler.Türkçede üç çeşit eşitlik eki mevcuttur:

- Asıl eşitlik ekleri –ca, -ce, -ça, -çe dir (insanca, güzelce, açıkça). Ayrıca -casına, -cesine ,-çasına, -çesine ekleri de bir nevi eşitlik eki olarak, fakat edat işlevinde sıkça kullanılır (alçak-casına, sersem-cesine ) Bazen yapım eki gibi de (kara-ca, ala-ca, kokar-ca ) davranabilen bu ekten

9

sonra yapım ve iyelik eklerinin gelebilmesi (açık-ça-sı, deli-ce-sine,yavaş-ça-cık) de tasnifi zor bir istisna doğurur Zira Türkçe’de çekim ekinden sonra yapım eki gelmez ve iyelik ekleri hal eklerinden önde bulunur.

- İkinci eşitlik eki olarak –cak, -cek, -çak, -çek kullanılır. Esasen küçültme yapım eki olarak kullanılan bu ek zaman zaman eşitlik eki olarak da kullanılır. ‘Çabucak’, ‘evcek’ gibi bir kaç klişeleşmiş kelimede görülür.

- Türkçedeki üçüncü eşitlik eki –layın, -leyin dir. Bu da ikinci türde olduğu gibi yalnız birkaç kelime de bulunmaktadır (akşamleyin, sabahleyin).

2.4.9. Direktif (yön) Hali : { –ra,-re ve –arı, -eri }

Bu hal ismin yön gösteren halidir. Yine isimle fiil arasında bir münasebet ifade eder. Eski türkçede –ra,-re ve –arı, -eri olan bu çekim eki günümüzde iyice kelimelere yerleşmiş ve artık klişeleşmiştir.(son-ra, dış-ari, iç-eri)

Yukarıdaki açıklamalardan sonra görülüyor ki bu dokuz çeşit detaylı sınıflandırma içerisinde bazı kuvvetli benzerlikler ve farklılıklarla bir gruplaşma mevcuttur.

Evvela genitif hali diğerlerinden ayrı olarak ismi isme bağlamakta ve bu cihetiyle de iyelik ekleri gibi işlev görmektedir. Fakat iyelik eklerinin aksine münasebet yönü ileri olduğu için hal ekleri kapsamında tasnif edilmiştir.

İnstrumental (vasıta), ekvatif (eşitlik) ve direktif (yön) halleri artık dil içerisinde

iyice klişeleşmişler ve eklendikleri isimleri zarf pozisyonuna sokmaktadırlar.

Akkuzatif (yapma) hali ismi çok sıkı bir şekilde fiile bağlar ve fiilin nesnesini gösterirler. Bu kuvvetli ilişki doğal dil işlemede özel bir ehemmiyetle ele alınmalıdır.

Datif (yaklaşma), lokatif (bulunma) ve ablatif (uzaklaşma) halleri mana olarak yakın bir işlev görmektedirler. Her üçü de fiilin cereyan ettiği yeri veya istikameti ifade ederler.

Bu gözlemler ışığında doğal dil işlemede eklerin cümlenin anlam örgüsüne kattıkları manaları incelemek için hal ekleri kapsamında genitif , akkuzatif ve datif-lokatif-ablatif diye üç grup oluşturmak ve diğer halleri (instrumental

10

ekvatif ve direktif) zarflar babında ikinci derecede öncelikli incelemek faydalı olacaktır.

2.5 ) İyelik Ekleri : { -m, -n, -ı,-i, -u, -ü, -sı, -si, -su, -sü ,-mız, -miz, -muz, -müz,: -nız, -niz, -nuz, -nüz, -ları, -leri-, -ki}

İyelik ekleri ismin karşıladığı nesnenin bir şahsa veya bir nesneye ait olduğunu ifade eden çekim ekleridir. İsmin kendisine tabi olan unsurlarla, kendisinin ilgili bulunduğu kelimelerle münasebetini ifade ederler. Yani iyelik eki, getirildiği ismin dışında bir nesneyi ifade eder. Hal ekleri ismin kendisinden sonra gelen unsurlarla münasebetini kurarken, iyelik ekleri ismin kendisinden önce gelen isimlerle bağlantısını kurar.

Türkçe’de kullanılan iyelik ekleri:

Teklik

1. Şahıs : -m

2. Şahıs : -n

3. Şahıs : -ı,-i, -u, -ü, -sı, -si, -su, -sü

Çokluk

1. Şahıs : -mız, -miz, -muz, -müz

2. Şahıs : -nız, -niz, -nuz, -nüz

3. Şahıs : -ları, -leri- (esası –i, -ı olan bu ekteki -ler,-lar çoğul

ekinden gelmekte)

İyelik ekleri isimle isim arasında bağlantı kurarlar, isimle fiil arasında kurmazlar. Bu sebepten dolayı isim grupları içerisinde olabilirler.

Morfolojik olarak Türkçe’de ekler kelimenin arkasına belirli bir sıra halinde dizilirler. Bu sıra basitten karmaşığa doğrudur.İyelik ekleri çokluk eklerinden sonra fakat hal ve soru eklerinden önce yer alır. Ancak yukarıda da belirtildiği üzre –gil yapım eki manasındaki çokluk ekinden önce iyelik gelebilir (baba-m-lar).

Ayrıca aynı türden iki çekim eki arka arkaya gelmez. İstisnai olarak birkaç kelimede bu durum ihlal edilir.(bir-i-si, kim-i-si )

11

İyelik ekleri cümle içerisindeki kelime gruplarının oluşmasında çok önemli unsurlardır. Türkçede esas unsur fiil ve kelime grupları da fiile tabidir. Bu tabiyeti hal ekleri sağlarken, isim gruplarını da iyelik ekleri oluşturur. Doğal dil işleme kapsamında cümle içindeki grupların ortaya çıkarılmasında iyelik ekleri iyi birer araç olarak kullanılabilirler.

İyelik ekleri kapsamında da değerlendirilebilecek olan –ki eki bir aitlik bildirebilir.(benim-ki, senin-ki-n-de vs.) Çok şumullü bir ek olan –ki eki yapım eki ve bağlaç olarakta kullanılmaktadır.

2.6 ) Soru Ekleri: {-mı, -mi, -mu, -mü}

Soru eki ismin soru şeklini yapan ektir. Daima en sona eklenir ve ismi muhakkak bir fiile bağlar. Esasen fiil çekim eki olarakta ele alınabilecek soru ekleri cümle yapısını kurmakta vazife gören bir unsurdur.

3. KAYNAŞTIRMA HARFLERİ :

Gövde ve eklerin yanyana gelmesi her zaman direk yanyana eklenerek olmaz. Bazı durumlarda araya bazı yardımcı seslerin girmesi gerekebilir. Genellikle ses uyumundan dolayın ortaya çıkan bu hadisede sesli veya sessiz harfler kaynaştırma görevi görürler. Mana olarak bir şeyi değiştirmeyen bu kaynaştırma NLP kapsamında kelimenin morfolojik yapısının incelenmesinde önem arzeder. Türkçe’de ki kaynaştırma harfleri sesli ve sessiz olarak incelenebilir.

3.1. Yardımcı Sesli Harfler (Vokaller) {-ı,-i, -u, -ü}:

Türkçe’de sesli harflerden dördü yardımcı ses olarak kullanılır. Bu vokaller –ı, -i, -u, -ü dür. Ses uyumuna göre iki sessiz harf arasına girerek kaynaştırma görevlerini yaparlar. Misal olarak al-ı-r , yık-ı-m, el-i-m,yol-u-m,söz-ü-m kelimeleri verilebilir.

12

3.2. Yardımcı Sessiz Harfler (Vokaller) { -y, -n }:

Türkçe’de iki adet sessiz yardımcı harf kullanılır. Bunlar y ve n dir. Bu konsonantlardan –y harfi esas kaynaştırma sessizidir ve genellikle iki sesli arasına bu harf girer. –n sessizi yalnız iyelik ekleri ve –ki aitlik eki ile isim çekim ekleri arasında kullanılır (el-i-nden, kendi-si-n-e, ev-de-ki-n-den). i

Yorum Yaz
Arkadaşların Burada !
Arkadaşların Burada !